1. የተስፋፊ ጥቁር አፈር (Vertisol) ባህሪ እና የሚፈጥረው አደጋ
በቦሌ፣ ሰሚት፣ ሲኤምሲ፣ አያት፣ ለቡ፣ ቃሊቲ እና ኮተቤ አካባቢዎች በስፋት የሚገኘው ጥቁር አፈር ከፍተኛ መጠን ያለው ሞንትሞሪሎናይት (Montmorillonite) የተሰኘ የሸክላ ማዕድን ይዟል። ይህ ማዕድን ውሃ ሲያገኝ እስከ 30 በመቶ የሚደርስ የይዘት መስፋፋት (Volumetric Swelling) ያሳያል።
- የከፍታ ጫና (Swelling Pressure): አፈሩ ሲለጠጥ ወደ ላይ የሚያሳድረው ጫና ህንፃው ወደ ታች ከሚያሳርፈው ክብደት በላይ ሲሆን የወለል ንጣፎችን እና ምሶሶዎችን ወደ ላይ ይገፋል።
- ያልተመጣጠነ መስመጥ (Differential Settlement): በተለያዩ የህንፃው ክፍሎች ስር ያለው የአፈር እርጥበት የተለያየ ሲሆን አንደኛው ክፍል ሰምጦ ሌላኛው ባለበት ይቆማል፤ ይህም ግድግዳዎች ላይ በ 45 ዲግሪ የሚወርዱ ሰያፍ ስንጥቆችን ይፈጥራል።
2. የመሰረት ቁፋሮ እና የአፈር ምትክ የምህንድስና ዘዴዎች
ጥቁር አፈር ያለበት መሬት ላይ አስተማማኝ ህንፃ ለመገንባት መሐንዲሶች የሚከተሉትን ጥብቅ ቅደም ተከተሎች ተግባራዊ ማድረግ አለባቸው፡
- አፈሩን ሙሉ በሙሉ ማስወገድ (Complete Excavation): የጥቁር አፈር ንጣፉ ጥልቀት ከ 2 እስከ 3 ሜትር የማይበልጥ ከሆነ፣ አፈሩን ሙሉ በሙሉ ቆፍሮ በማውጣት የተረጋጋው ድንጋያማ ወይም ጠጣር ቀይ አፈር ንጣፍ እስኪገኝ ድረስ መቆፈር ተመራጭ ነው።
- የተመረጠ አፈርና ኮረኮንች መሙላት (Selected Material Backfilling): የተቆፈረው ቦታ በጥራት በተመረጠ ቀይ አፈር (Selected Material) እና በኮረኮንች በየ 20 ሳንቲሜትር ሽፋን እየተነጠፈ፣ በውሃ እየራሰ በከባድ ፕሌት ኮምፓክተር ወይም ሮለር በከፍተኛ ጥንካሬ መደቅደቅ (Compaction) አለበት። የመደቅደቅ ምጣኔው ቢያንስ 95% Modified Proctor Density መድረሱን በሳይት ላይ ማረጋገጥ ግዴታ ነው።
- የራፍት መሰረት (Raft Foundation) መጠቀም: ጥቁር አፈሩ እጅግ በጣም ጥልቅ በሆነባቸው ቦታዎች ላይ የነጠላ መሰረት (Isolated Footing) ከመጠቀም ይልቅ የተሟላ የወለል ንጣፍ መሰረት (Raft Foundation) መጣል የህንፃውን ክብደት በእኩል መጠን በማከፋፈል የተናጠል መንሸራተትን ሙሉ በሙሉ ያስቀራል።
3. የውሃ መከላከያ (Sub-surface Drainage & Waterproofing) ስልቶች
የጥቁር አፈር ዋና ጠላት ውሃ በመሆኑ፣ የከርሰ ምድር ውሃ ወደ ህንፃው መሰረት እንዳይደርስ ማድረግ የዘላቂነት ዋስትና ነው፡
- የፍሬንች ድሬን (French Drain) ዝርጋታ: በህንፃው ዙሪያ የተቦረቦሩ የ PVC ቧንቧዎችን በማንጠፍ፣ በባዝልት ጠጠር (Aggregate 02) ከበው በጂኦቴክስታይል ጨርቅ በመጠቅለል የዝናብ ውሃ ከመሰረቱ ርቆ እንዲፈስ ማድረግ። የፍሳሽ መስመሩ ተዳፋት ቢያንስ 1.5 በመቶ መሆን አለበት።
- የኮንክሪት መከላከያ ፔቭመንት (Apron Slab): በህንፃው ውጫዊ ግድግዳ ዙሪያ ቢያንስ 1.5 ሜትር ስፋት ያለው ውሃ የማያሰርግ የተዳፋት ኮንክሪት ንጣፍ በመስራት የዝናብ ውሃ በቀጥታ ወደ መሰረቱ እንዳይገባ መከላከል ይገባል።
- ፖሊመር ቤዝድ የውሃ መከላከያ ቅቦች (Elastomeric Waterproofing): ከመሬት በታች የሚሰሩ የቤዝመንት ግድግዳዎች እና የኮንክሪት ምሶሶዎች ላይ SikaTop Seal-107 ወይም ቢቱመን ላይ የተመሰረቱ ፕራይመሮች በሁለት እጥፍ መቀባት አለባቸው።
4. በሳይት ላይ የሚደረጉ የጥራት ማረጋገጫ ምርመራዎች
የመሰረት ስራ ከመጀመሩ በፊት የሚከተሉትን የሜዳ ላይ ምርመራዎች ማከናወን የመሐንዲሱ ቀዳሚ ተግባር መሆን አለበት፡
- የአፈር ናሙና ላቦራቶሪ ምርመራ (Atterberg Limits Test): የአፈሩን የፈሳሽነት እና የፕላስቲክነት ወሰን በመለካት የተስፋፊነት ጠባዩን (Plasticity Index) በውል መረዳት። የፕላስቲክነት ምጣኔው ከ 35% በላይ ከሆነ አፈሩ ከፍተኛ አደጋ እንዳለው ያሳያል።
- የኮምፓክሽን ዴንሲቲ ቴስት (Field Density Test): በተተካው ቀይ አፈር ላይ በሳንድ ኮን ዘዴ (Sand Cone Method) የመደቅደቅ ጥንካሬውን መፈተሽ። ያልተደቀደቀ አፈር ውሀ ሲያገኝ በፍጥነት ሰምጦ ስላቡን ይሰብረዋል።
5. ማጠቃለያ እና ምክረ-ሀሳብ
ጥቁር አፈር ባለበት ቦታ ላይ ግንባታ ከመጀመርዎ በፊት የጂኦቴክኒካል የላቦራቶሪ ምርመራ በማድረግ የአፈሩን የመሸከም አቅም (Bearing Capacity) ማወቅ ወጪ ቆጣቢና አስተማማኝ ስራ ለመስራት ይረዳል። ጥራት ያላቸው የተመረጡ አፈሮችን፣ ባዝልት ጠጠሮችን እና የኮንክሪት ማጠናከሪያ ኬሚካሎችን ከአዲስ ዲፖ በቀጥታ በማዘዝ የፕሮጀክትዎን ደህንነት ያረጋግጡ።
ተጨማሪ የሳይት አመራርና የጥራት ቁጥጥር መመሪያዎች
የግንባታ ስራዎችን በታቀደው የጊዜ ሰሌዳና በበጀት ገደብ ውስጥ ለማጠናቀቅ የየዕለት የስራ ክትትል ማድረግ ወሳኝ ነው። ዋና ዋና የቁጥጥር ነጥቦች የሚከተሉትን ያካትታሉ፡
- የእለት ተእለት የስራ መዝገብ (Daily Site Log): በየቀኑ የገባውን የቁሳቁስ መጠን፣ የተሰሩ ስራዎችን ዝርዝር፣ የሰራተኞች ቁጥር እና የአየር ሁኔታ ሁኔታን በትክክል መመዝገብ።
- የአደጋ መከላከያ መሳሪያዎች አቅርቦት: በሳይቱ ውስጥ ለሚንቀሳቀሱ ሰራተኞችና ጎብኚዎች ተገቢውን የደህንነት አልባሳት፣ ጓንት እና የመተንፈሻ ጭምብል ማቅረብ።
- የእቃዎች ማከማቻ ደህንነት: ሲሚንቶ፣ ብረት፣ እና የማጠናቀቂያ እቃዎች ከዝናብ፣ ከአቧራና ከስርቆት የተጠበቁ እንዲሆኑ የታሸጉ መጋዘኖችን ማዘጋጀት።
በተጨማሪም በአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት የግንባታ ፈቃድና ቁጥጥር ባለስልጣን ደንብ መሰረት ማንኛውም ባለብዙ ፎቅ ህንፃ ግንባታ ከመጀመሩ በፊት የተሟላ የጥናት ሰነድ መቅረብ አለበት። መሐንዲሶች በየደረጃው የቁጥጥር ሪፖርቶችን መመዝገብ፣ የተፈተኑ የኮንክሪት ናሙናዎችን ውጤት በሳይት ማስታወሻ ደብተር ላይ ማኖር፣ እና የተመረጡ የግንባታ እቃዎች ጥራት ደረጃ ማረጋገጫ (Quality Certificate) ማያያዝ አለባቸው። ይህም ህንፃው ተጠናቆ የይዞታና የአገልግሎት ፈቃድ (Occupancy Permit) በሚጠየቅበት ወቅት ምንም አይነት መጉላላት እንዳይፈጠር ያደርጋል። ጥራት ያለው ቁጥጥር የሰው ህይወትንና ንብረትን ከድንገተኛ አደጋ ከመታደጉም በላይ የኢንቨስትመንት ካፒታልን በአስተማማኝ ሁኔታ ለመጠበቅ የሚያስችል ዋነኛ ምሰሶ ነው። እያንዳንዱ የግንባታ ሂደት በታማኝነትና በሙያዊ ብቃት ሲመራ የከተማችን ገፅታና ዘላቂነት በአስተማማኝ መሰረት ላይ ይገነባል።
